Profiel van de schoolpsycholoog

Klik hier om een PowerPoint presentatie in dit verband te bekijken

Achtergrond

Door tal van maatschappelijke, beleidsmatige en onderwijskundige ontwikkelingen is het uitzicht van de leerlingenbegeleiding in Vlaanderen de laatste jaren sterk veranderd (zie De Beuckeleer & Verschueren, 2004 voor een bespreking van deze ontwikkelingen). Deze veranderingen waren een aanleiding voor de Vlaamse Vereniging voor Schoolpsychologie (VVSP) om het profiel van de schoolpsycholoog te (her)evalueren en te expliciteren. Aan het voorbereidende overleg namen zowel vertegenwoordigers van het schoolpsychologische werkveld als van de academische opleiding (school)psychologie deel.

Een explicitering van het profiel van de schoolpsycholoog is o.i. belangrijk om duidelijk te kunnen maken aan ouders, scholen, overheid, werkgever welke competenties zij mogen verwachten van een schoolpsycholoog. Ook voor de discipline zelf is een dergelijke explicitering van belang. Op die manier kunnen schoolpsychologen zich bewuster worden van hun professionele identiteit, of nog, van hun (meer)waarde voor een school en voor het multidisciplinaire team in een Centrum voor leerlingenbegeleiding.

Wie zijn schoolpsychologen ?

Bij het opstellen van het profiel van de schoolspsycholoog werd niet alleen rekening gehouden met de recente ontwikkelingen in de Vlaamse leerlingenbegeleiding, maar ook met de internationaal gangbare definities en invullingen van schoolpsychologisch werk. Hieronder volgt een kort overzicht van enkele belangrijke definities.

De International School Psychology Association (ISPA) ziet schoolpsychologen als “professionals prepared in psychology and education who are recognized as specialists in providing psychological services to children and youth within the context of school, families and other settings that impact their growth and development” (Cunningham & Oakland, 1998). De National Association of School Psychologists (NASP), de Amerikaanse beroepsvereniging voor schoolpsychologen, stelt eveneens dat schoolpsychologen specialisten zijn op het raakvlak van psychologie en onderwijs (“School psychologists have specialized training in both psychology and education.”, zie http://www.nasponline.org). Aan de University of Berkeley (één van de universiteiten waar een PhD programma in schoolpsychologie wordt aangeboden) worden schoolpsychologen gedefinieerd als “professionals trained to work with preschoolers, children, adolescents, and their teachers and families. They work with all school personnel to help make education for students a positive and rewarding experience.” (zie http://www-gse.berkeley.edu). Tevens wordt benadrukt dat een schoolpsycholoog een gedragswetenschapper is of een “scientist-practitioner”. Meer bepaald stelt men: “the school psychologist is the cognitive, social and behavioral scientist in the school setting who designs, administers and /or participates in a school psychological services delivery system.” Het doel van schoolpsychologisch werk wordt omschreven als “the promotion of academic and social development and school succes for all children”.

Ons baserend op deze definities en rekening houdend met de Vlaamse onderwijscontext, worden schoolpsychologen door ons als volgt gedefinieerd.

Schoolpsychologen zijn gedragswetenschappers in de onderwijscontext. Zij stellen zich tot doel om de ontwikkeling en het functioneren van kinderen en jongeren in de schoolse context te bevorderen. Daarbij wordt aandacht besteed zowel aan de individuele ontplooiing van de leerlingen als aan hun maatschappelijke aanpassing en participatie. Deze optimalisatie gebeurt door interventies te richten op de leerlingen zelf en/of op (risico- of protectieve factoren in) hun school- en thuisomgeving.

Wat doen schoolpsychologen ? [1]
In de VS maakte de NASP een inventarisatie van de voornaamste taken van schoolpsychologen, of nog van de kerntaken waarvoor schoolpsychologen competent zijn. Voortgaande op dit takenpakket en rekening houdend met de Vlaamse onderwijscontext, onderscheiden wij vijf kerntaken van schoolpsychologen. Hoewel elke schoolpsycholoog in principe competent moet zijn om die taken uit te voeren, zijn er accentverschillen mogelijk in het reëel opgenomen takenpakket, afhankelijk van de specifieke werkcontext en functie (bv. schoolextern versus -intern).

In het algemeen kan worden gesteld dat schoolpsychologen actief zijn op drie domeinen (a) onderwijsleerprocessen en cognitieve ontwikkeling van kinderen en jongeren, (b) psychosociale ontwikkeling en functioneren (m.i.v. gezond gedrag), en (c) onderwijsloopbaan. Elk van de hieronder vernoemde taken kan betrekking hebben op deze drie inhoudelijke begeleidingsdomeinen.

1. Psychodiagnostiek

Psychodiagnostiek is een eerste kerntaak van de schoolpsycholoog. Met deze term wordt niet enkel verwezen naar het “afnemen van psychologische tests”, maar naar het doorlopen van de ganse diagnostische cyclus, gaande van intakegesprek tot en met advisering en eventuele opvolging. De diagnosestelling gebeurt volgens een wetenschappelijk verantwoord, gesystematiseerd model dat tegelijk ook cliëntgericht is. Het proces van diagnostische besluitvorming kan worden ondersteund door het gebruik van een brede variëteit van methoden en technieken (psychologische tests, observaties, vragenlijsten, …). Van de schoolpsycholoog wordt verwacht dat hij of zij de nodige competentie heeft om deze diagnostische instrumenten zelfstandig en professioneel te kunnen afnemen, verwerken en interpreteren.

In het diagnostisch onderzoek gaat de aandacht naar het in kaart brengen van (de interactie tussen) relevante kindkenmerken (bv. cognitieve vaardigheden of beperkingen) én omgevingskenmerken (zowel binnen school als gezin) (bv. leerkracht-leerlinginteracties).

2. Directe interventies

Schoolpsychologen voeren directe interventies uit bij kinderen of jongeren. Meestal gaat het om counseling (kortdurende psychologische begeleidingen) of om interventies vanuit een leertheoretisch kader. Van schoolpsychologen wordt dan ook verwacht dat zij de nodige (basis)gespreksvaardigheden hebben ontwikkeld en kennis hebben van de theoretische kaders waarop die interventies gebaseerd zijn.

3. Indirecte interventies

Om het functioneren van een leerling te bevorderen, gaan schoolpsychologen vaak op indirecte wijze te werk. Met name begeleiden of helpen zij het kind of de jongere via samenwerking met en ondersteuning van hun nabije omgeving: ouders, leerkrachten, ander schoolpersoneel, … Deze vorm van onrechtstreeks werken noemt men ook “consultatief werken”. Het consultatief werken heeft niet alleen een remediërend doel (het helpen optimaliseren van het functioneren van de betrokken leerling(en)), maar ook een preventief doel (bv. leerkrachten helpen om toekomstige gelijkaardige problemen te begrijpen en adequaat aan te pakken).

4. Preventie en Educatie

Het ontwikkelen, implementeren en evalueren van groepsgerichte preventieve of educatieve programma’s wordt eveneens als een kerntaak van schoolpsychologen beschouwd. Dit gebeurt in samenwerking met partners in de school en het hulpverleningsnetwerk rond de school.

5. Onderzoek en beleidsvoering

Van schoolpsychologen mag men verwachten dat zij kunnen meedenken met en bijdragen aan het (zorg)beleid van een school. Vanuit hun gedragswetenschappelijke en methodologische achtergrond enerzijds en hun kennis van het onderwijsveld anderzijds zijn zij goed geplaatst om nieuwe kennis i.v.m. leren of gedrag op kritische wijze te verzamelen, te genereren en te helpen implementeren in de school. Hun functie kan er ook in bestaan de effectiviteit van bepaalde maatregelen, programma’s, interventies in de school te evalueren.

In principe kunnen de interventies van schoolpsychologen dus in onderstaand schema worden ingepast. In de rijen worden de drie inhoudelijke domeinen weergegeven waarop schoolpsychologen actief zijn, in de kolommen vindt men de vijf kerntaken op die respectievelijke domeinen. Uiteraard kunnen activiteiten in de praktijk ook in verschillende cellen tegelijk thuishoren.

Psycho-diagnostiek Directe interventies Indirecte interventies Preventie en educatie Onderzoek en beleidsvoering
Onderwijsleerprocessen en cognitieve ontwikkeling
Psychosociale ontwikkeling en functioneren

Onderwijsloopbaan

Dit uitgebreide takenpakket vereist een doorgedreven, gespecialiseerde opleiding met aandacht voor het verwerven van: (a) inhoudelijke kennis m.b.t. de genoemde begeleidingsdomeinen (onderwijsleerprocessen en cognitieve ontwikkeling, psychosociaal functioneren, onderwijsloopbaan);  (b) diagnostische vaardigheden en begeleidingsvaardigheden nodig voor directe, indirecte en preventieve interventies in de schoolse context; (c) een basiskennis m.b.t. de organisatie van het onderwijs, en (d) een algemeen gedragswetenschappelijke en methodologische kennis.

Referenties

Cunningham, J., & Oakland, T. (1998). International School Psychology Association guidelines for the preparation of school psychologists. School Psychology International, 19, 19-30.

De Beuckeleer, M., & Verschueren, K. (2004) Interne en externe leerlingenbegeleiding: Het plaat(s)je van de schoolpsycholoog. Bijdrage aan het colloquium ‘Maatschappelijke relevantie van het beroep van psychologen’ van de Belgische Federatie van Psychologen, Brussel, 9 december.


Het beschreven schoolpsychologische werk of onderdelen daarvan kunnen ook door niet-schoolpsychologen worden uitgevoerd. Om de titel van schoolpsycholoog te dragen, moet men echter geregisteerd zijn als psycholoog bij de Psychologencommissie en aan de daarvoor geldende voorwaarden voldoen.